Sporysz – dzielnica Żywca z historią sięgającą epoki brązu

Sporysz, dziś jedna z dzielnic Żywca, może poszczycić się wyjątkowo bogatą i wielowarstwową historią. Najstarsze ślady osadnictwa na tym terenie odkryto na wzgórzu Grojec, gdzie istniała osada kultury łużyckiej. We wczesnym średniowieczu powstała tam warownia, a w XV wieku zamek należący do Bożywoja i Włodka Skrzyńskich herbu Łabędź, znanych z rozbójniczej działalności w okolicznych dobrach. Warownia została zniszczona w 1477 roku przez wojska króla Kazimierza Jagiellończyka, a tereny te przeszły później w ręce Komorowskich herbu Korczak.

Pierwsza wzmianka o Sporyszu jako miejscowości również pochodzi z 1477 roku. W XVI wieku Komorowscy intensywnie zagospodarowywali te ziemie, zakładając folwarki i rozwijając zaplecze gospodarcze Żywca. Jednym z kluczowych przedsięwzięć było utworzenie w 1567 roku folwarku „Obszar”, który z czasem rozrastał się, często kosztem miejscowej ludności chłopskiej. W XVII wieku Sporysz włączono do klucza obszarskiego państwa żywieckiego, jednak wojny i migracje ludności doprowadziły do znacznego wyludnienia wsi.

Prawdziwy przełom nastąpił w XIX wieku wraz z rozwojem przemysłu. Powstała kuźnia, a następnie rozpoczęto wydobycie rud żelaza. Dzięki inwestycjom Fryderyka Habsburga zakład przekształcono w nowoczesną hutę, wokół której szybko rozwinęła się infrastruktura mieszkalna i społeczna. Sporysz stał się ważnym ośrodkiem przemysłowym, przyciągającym nowych mieszkańców, w tym społeczność żydowską, która nie mogła osiedlać się w pobliskim Żywcu.

Dynamiczny rozwój kontynuowany był na przełomie XIX i XX wieku. Uruchomienie stacji kolejowej Friedrichshütte, szkoły, straży pożarnej oraz zakładów przetwórczych umocniło znaczenie miejscowości. W 1910 roku hutę przekształcono w Pierwszą Galicyjską Fabrykę Śrub, Nitów i Nakrętek, która na dziesięciolecia stała się jednym z filarów lokalnej gospodarki.

W okresie międzywojennym Sporysz pełnił również funkcję rekreacyjną dla mieszkańców Żywca. Po II wojnie światowej nastąpiła odbudowa przemysłu i rozwój szkolnictwa zawodowego. W 1939 roku Sporysz został włączony w granice Żywca, a dziś stanowi integralną część miasta – dzielnicę, w której przeszłość splata się z teraźniejszością, tworząc ważny element dziedzictwa kulturowego regionu.