Historia gminy Gilowice – dzieje Gilowic i Rychwałdu

Sołectwa gminy Gilowice – Gilowice i Rychwałd – należą do najstarszych i najbardziej zasłużonych historycznie miejscowości Żywiecczyzny. Położone malowniczo u podnóża Beskidu Małego, przez stulecia były świadkami wydarzeń, które odcisnęły trwałe piętno na ich tożsamości i charakterze mieszkańców.

Średniowieczne początki

Pierwsze wzmianki o Gilowicach pochodzą z 1324 roku, co czyni je jedną z najstarszych miejscowości regionu. Już w XIV wieku wieś była ważnym punktem osadniczym na terenie rozwijającej się Żywiecczyzny. Rychwałd powstał nieco później, jednak jego istnienie potwierdzają źródła z XV wieku. Niemiecko brzmiąca nazwa miejscowości wskazuje na wpływy osadnictwa niemieckiego, charakterystyczne dla tego okresu w Małopolsce.

W XV wieku właścicielami tych ziem byli Skrzyńscy. W 1438 roku Rychwałd nabył Zemo z Grojca, natomiast Gilowice przeszły w ręce burgrabiego krakowskiego Piotra Szaszowskiego. Niedługo później obie miejscowości znalazły się w orbicie wpływów rodziny Komorowskich, którzy w 1475 roku wykupili Rychwałd i utworzyli tam nową parafię. Po rozpadzie tzw. Państwa Żywieckiego wsie zostały włączone do Państwa Ślemieńskiego, co na długi czas ukształtowało ich administracyjną przynależność.

Wieś rolnicza i rozwój społeczny

Gilowice od zawsze miały charakter rolniczy. Na ich terenie funkcjonowały dwa folwarki: Stary Dwór oraz Nowy Dwór, założony w XVII wieku przez Wielopolskich. Rolnictwo stanowiło podstawę utrzymania mieszkańców przez kolejne stulecia, a lokalna społeczność była silnie związana z ziemią i tradycyjnym stylem życia.

Na przełomie XIX i XX wieku nastąpił istotny rozwój oświaty i życia społecznego. Dzięki darowiźnie Aleksandry i Władysława Branickich powstała w Gilowicach szkoła, która stała się ważnym ośrodkiem edukacyjnym dla młodego pokolenia. Szczególną rolę odegrał ksiądz Teofil Papesch – społecznik i organizator życia lokalnego. Z jego inicjatywy powstały m.in. Kółko Rolnicze oraz Kasa Stefczyka, wspierające rozwój gospodarczy i integrację mieszkańców.

Czas wojny i okupacji

II wojna światowa przyniosła dramatyczne wydarzenia, które głęboko dotknęły lokalną społeczność. W 1940 roku Niemcy wysiedlili ponad jedną trzecią mieszkańców Gilowic. Na ich miejsce sprowadzono 52 niemieckich osadników, którzy przejęli około 80% ziemi uprawnej. Wielu mieszkańców trafiło do obozów koncentracyjnych – tylko nieliczni powrócili do rodzinnych domów. Był to jeden z najtragiczniejszych okresów w historii miejscowości.

Powojenne napięcia i trudne lata PRL

Po zakończeniu wojny mieszkańcy musieli zmierzyć się z nową rzeczywistością polityczną. Okres powojenny to czas niepewności, represji i przystosowywania się do systemu komunistycznego. W pamięci lokalnej społeczności szczególne miejsce zajmuje tragiczna śmierć pochodzącego z Gilowic studenta Uniwersytetu Jagiellońskiego, Stanisława Pyjasa, w 1977 roku. Jego śmierć stała się jednym z symboli sprzeciwu wobec władzy komunistycznej i zapowiedzią nadchodzących przemian społecznych.

Zmiany administracyjne i współczesność

Reforma administracyjna z 1975 roku włączyła gminę Gilowice – połączoną wówczas z gminą Ślemień – do województwa bielskiego. Po przemianach ustrojowych w 1989 roku przywrócono tradycyjny model samorządowy z urzędem wójta na czele gminy. Rozpoczął się nowy etap rozwoju, oparty na samodzielności lokalnej i pielęgnowaniu historycznego dziedzictwa.

Dziś Gilowice i Rychwałd to miejscowości, które łączą bogatą przeszłość z nowoczesnym podejściem do rozwoju. Zachowując rolniczy charakter i przywiązanie do tradycji, jednocześnie otwierają się na nowe możliwości gospodarcze i turystyczne. Ich historia – pełna wyzwań, dramatycznych wydarzeń i społecznego zaangażowania – pozostaje ważnym elementem tożsamości mieszkańców oraz świadectwem siły lokalnej wspólnoty.