Żywiecki pomnik z 1963 roku zmienia swoje znaczenie na przestrzeni dekad

Pomnik autorstwa Antoniego Biłki przez lata symbolizował wspólną walkę Polaków i Sowietów w II wojnie światowej. Po transformacji ustrojowej przypisano mu nową rolę, a ostatnie wydarzenia z 2022 roku wzbudziły dyskusję o jego miejscu w przestrzeni publicznej miasta.

Monument stojący przed budynkiem dawnej kasy chorych w Żywcu powstał w 1963 roku. Jego autorem był Antoni Biłka, artysta-rzeźbiarz z Bielska-Białej.

Na początku pomnik miał przypominać o polskich i radzieckich żołnierzach walczących razem na frontach II wojny światowej. W chwili jego odsłonięcia dobrze wpisywał się w ówczesną narrację o wspólnej walce obu armii.

Po przemianach politycznych przełomu lat 80. i 90. XX wieku narastała krytyka symboli związanych z Armią Czerwoną. Dotknęło to także pomników oraz innych miejsc pamięci odnoszących się do obecności sowieckiej.

W przypadku żywieckiego monumentu zaczęto stawiać pytania o jego dalsze miejsce w przestrzeni miasta. W opisie historii pomnika wspominano przy tym o nietypowym elemencie, który przez lata przyciągał uwagę mieszkańców: o bocianach regularnie zakładających na nim gniazdo.

W 2016 roku Rada Miejska w Żywcu przyjęła uchwałę, zgodnie z którą monument uznano za pomnik poświęcony żołnierzom Wojska Polskiego walczącym na frontach II wojny światowej.

W 2017 roku na pomniku pojawiła się tablica z napisem: „Poległym za wolną i sprawiedliwą Polskę w latach 1939–1945”. Zmiana ta oznaczała odejście od wcześniejszego określenia monumentu jako upamiętnienia wspólnej walki żołnierzy polskich i radzieckich.

Kolejny etap w historii monumentu rozpoczął się w 2022 roku, po rozpoczęciu przez Rosję pełnoskalowej agresji na Ukrainę. Prezes Instytutu Pamięci Narodowej dr Nawrocki skierował wtedy do burmistrza Żywca Antoniego Szlagora pismo w sprawie podjęcia działań prowadzących do likwidacji pomnika. W tym dokumencie monument opisano jako pamiątkę związaną z okupantem, co sprawiło, że kwestia jego obecności w przestrzeni publicznej Żywca znów stała się przedmiotem dyskusji.

Losy pomnika przed dawną kasą chorych pokazują, jak równolegle ze zmianami politycznymi i społecznymi przesuwało się też znaczenie miejsc pamięci. Obiekt wzniesiony w 1963 roku pełnił inną funkcję w okresie PRL, a z czasem jego interpretację zmieniono. W 2016 roku przypisano go pamięci żołnierzy Wojska Polskiego walczących podczas II wojny światowej, a w następnym roku uzupełniono o nową tablicę. W 2022 roku temat monumentu ponownie znalazł się w centrum zainteresowania za sprawą pisma Instytutu Pamięci Narodowej. Żywiecki pomnik przed budynkiem dawnej kasy chorych ma już ponad 60-letnią historię, obejmującą zarówno okoliczności jego powstania w 1963 roku, jak i późniejsze spory o jego ewentualną likwidacje.